تیتر خبرها

جنگ شهرها

یکى از صحنه هاى دردناک و در عین حال نمونه بارز نقض حقوق بشرى از سوى رژیم بعثى عراق، حمله هاى مکرر آن به مناطق مسکونى ایران است که «جنگ شهرها» نامیده شده است. پس از ناکامى نظامى، سیاسى و روانى عراق در جبهه هاى جنگ، سردمداران این رژیم با هدف کسب امتیازات و تحمیل شرایط خود به «جنگ شهرها» مبادرت ورزیدند.

ممنوعیت حمله به مناطق مسکونى در حقوق بین الملل جنگ،حمایت از غیرنظامیان در حملات مسلحانه، تفکیک اهداف نظامى از غیرنظامى و تلاش براى محدود ساختن صدمات ناشى از جنگ، اساس و مبناى تدوین مقررات و قوانین مربوط به حقوق جنگ است. در نیمه دوم قرن نوزدهم، حمایت از افراد غیرنظامى در برابر خطرهاى ناشى از حمله هاى مسلحانه به عنوان یک قاعده عرفى مورد پذیرش قرار گرفته و مورد قبول همه کشورها قرار گرفت.گفت وگوهاى صلح لاهه در سال هاى ۱۸۹۹ و ۱۹۰۷ و همه اقدام هایى که در ژنو در فاصله سال هاى ۱۸۶۴ تا ۱۹۷۷ صورت گرفتند، براساس این اصل حقوق عرفى بوده اند.

بیش ترین حملات عراقى ها در این مدت به باختران صورت گرفت. از جمله در حمله روز هفتم آبان ۱۳۶۵ که باختران و اسلام آباد زیر آتش بمب، راکت و مسلسل هواپیماهاى دشمن قرار گرفت، ۱۲۰ تن شهید و ۵۸۰  تن مجروح شدند.

آغاز جنگ شهرها

در حالى که ایران براى تعیین سرنوشت جنگ اجراى عملیات نظامى را در زمین دنبال مى کرد، عراق براى مقابله با این وضع حمله به جزیره خارک و مناطق غیرنظامى را برنامه ریزى کرده بود. در نتیجه، پس از فتح خرمشهر، عراق حمله به شهرها را از سر گرفت و به موازات آن حمله به خارک را آغاز کرد. حمله عراق به شهرها بویژه حمله موشکى به دزفول و حمله خمپاره اى به شهر اهواز و دیگر مناطق مسکونى در دوره اول جنگ به صورت متناوب انجام مى شد، ولى با آغاز عملیات رمضان حمله به مناطق مسکونى و افراد غیرنظامى به شکل جدید و گسترده اى از سر گرفته شد. به عبارتى دیگر حمله هوایى دشمن که در پى طراحى عملیات سرنوشت ساز رمضان و همچنین شکست دشمن درعملیات کربلاى یک، ۲ و ۳  در تیر و شهریورماه افزایش یافته بود، ادامه یافت و در ماه هاى شهریور، مهر و آبان ،۱۳۶۵ مناطق صنعتى، کارگرى، اقتصادى و نفتى و نیز شهرها و مناطق مسکونى و مناطق عملیاتى زیر شدیدترین حمله هاى هوایى و بمباران قرار گرفتند. در حقیقت عراق از این کار ۲ هدف را دنبال مى کرد؛ یکى هدف کوتاه مدت که جلوگیرى از اجراى عملیات سرنوشت ساز بود، دیگرى هدف بلندمدت که انهدام منابع ارزى و درآمد کشور و همچنین به ستوه آوردن مردم و برانگیختن مخالفت آنان با جنگ و در نتیجه تسلیم جمهورى اسلامى و پذیرش آتش بس به نحوى که مطلوب رژیم عراق باشد، بود. افزایش حمله هوایى عراق و دسترسى به نقاطى که قبل از این در توان عراق نبود، علاوه بر این که به دلیل واگذارى تجهیزات و هواپیماهاى پیشرفته اى بود که شوروى و فرانسه در اختیار عراق گذاشته بودند، مرهون همکارى کارشناسان آمریکایى بود.

ویرانی های خرمشهر

بیش ترین حملات عراقى ها در این مدت به باختران صورت گرفت. از جمله در حمله روز هفتم آبان ۱۳۶۵ که باختران و اسلام آباد زیر آتش بمب، راکت و مسلسل هواپیماهاى دشمن قرار گرفت، ۱۲۰ تن شهید و ۵۸۰  تن مجروح شدند. همچنین در این مدت تأسیسات نفتى خارک و نقاط مسکونى و صنعتى اصفهان، اراک، تهران، سردشت، خرم آباد، تبریز، لرستان، شیراز، آغاجارى، هفت تپه، گیلانغرب، آبادان، پتروشیمى بندر امام(ره)، راه آهن اندیمشک و سدهاى دز و شهید عباس پور زیر حمله هاى شدید هوایى دشمن قرار گرفت.

در حقیقت ایران در طول جنگ تحمیلى در برابر حملات رژیم عراق به مناطق مسکونى از خود صبر زیادى نشان داد و از آغاز تجاوز عراق تا اواخر سال ???? از توسل به عمل متقابل که به موجب مقررات بین الملل حتى مشروع است، خوددارى کرد.

تشدید جنگ شهرها از سوى عراق

حمله هوایى و موشکى عراق به شهرها و مناطق مسکونى ایران که از نخستین روزهاى تجاوز آغاز شد و با شدت ادامه یافت، در خردادماه ۱۳۶۳ وارد مرحله جدیدى شد. در این تاریخ رژیم بعثى عراق با صدور اعلامیه اى به ساکنان شهرهاى جنوبى و مرکزى ایران اخطار کرد که این شهرها را مورد حمله هوایى قرار مى دهد.

جمهورى اسلامى ایران در برابر اعمال ضدانسانى رژیم متجاوز عراق، همواره پایبندى خود را به موازین بین المللى اعلام داشته و برمبناى مواضع اصولى خود که برگرفته از تعالیم اسلامى و آرمان هاى بشردوستانه و اصول اخلاقى است، قواعد حقوق بین الملل جنگ را به مورد اجرا گذاشت. اما با اقدام عراق در اخطار به ساکنان شهرهاى جنوبى و مرکزى ایران و پس از شدت گرفتن حمله هاى عراق به این مناطق مسکونى و در نتیجه افزایش تلفات غیرنظامى، ایران پس از رعایت نشدن قواعد بشردوستانه حقوق بین الملل از سوى رژیم عراق، به ناچار به گلوله باران مناطق مرزى مبادرت ورزید. البته، ایران پیش از توسل به عمل متقابل؛ در تاریخ ۱۵ خردادماه ،۱۳۶۳  به افراد و ساکنان مناطق مرزى و مناطق مجاور تأسیسات نظامى ایران براى ترک نواحى مرزى به طور مکرر اخطار و هشدار داد. در حقیقت ایران در طول جنگ تحمیلى در برابر حملات رژیم عراق به مناطق مسکونى از خود صبر زیادى نشان داد و از آغاز تجاوز عراق تا اواخر سال ۱۳۶۳ از توسل به عمل متقابل که به موجب مقررات بین الملل حتى مشروع است، خوددارى کرد.

اهواز و ویرانی ها

ایران و مقابله به مثل در جنگ شهرها

سیاست مقابله به مثل ایران در جنگ شهرها، پس از تحمل فشار اولیه حمله به شهرها صورت گرفت؛ زیرا ایران به نقطه اى رسید که این موضوع موجب ضعف در جبهه ها مى شد. از این رو این سیاست ابتدا در شهرهاى مرزى عراق انجام شد و حمله هاى هواپیماهاى عراق به تهران در اسفند ،۱۳۶۳ به تغییر رویه ایران منجر شد.

گرچه حمله هاى عراق به شهرهاى ایران بویژه شهرهاى مرزى از ابتداى جنگ انجام مى شد، اما حمله به تهران اوضاع را پیچیده تر کرد و نظم زندگى حاکم بر تهران را برهم زد. به همین دلیل در آن زمان هاشمى رفسنجانى با تلخى از جنگ شهرها یاد کرد.

برهمین اساس، نخستین موشک ایران در تاریخ ۲۳ اسفندماه ۱۳۶۳ و همزمان با عملیات بدر و در حالى که عراق موج جدیدى از حملات به شهرها و تهران را از سر گرفته بود، به بانک «رافدین» در بغداد اصابت کرد.

عراقى ها از این حمله غافلگیر شدند و یک مقام بلندپایه عراق در مکالمه تلفنى با یک خبرنگار آمریکایى حمله موشکى ایران به بغداد را تکذیب کرد و گفت: «خرابکاران ایرانى یک بمب در داخل ساختمان بانک کار گذاشته بودند که به ساختمان آسیب رساند ولى کسى را مجروح نکرد».

حتى سخنگوى وزارت خارجه آمریکا در واشنگتن نیز گفت: ما چنین برداشت مى کنیم که انفجار بغداد انفجارى داخلى بوده است و نه یک بمباران. مطبوعات کویت نیز نوشتند: پرتاب موشک به بغداد فقط یک ادعاست.

حمله موشکى ایران به شهرهاى بغداد، بصره و العماره هرچند محدود بود، اما موازنه جدیدى را در جنگ شهرها برقرار کرد که عراق آن را پیش بینى نمى کرد و به نظر مى رسید ادامه این وضع با طولانى شدن زمان و افزایش حجم حمله هاى ایران به شهرهاى عراق، آن کشور را از حمله به شهرها باز خواهد داشت در غیر این صورت، عراق باید عامل جدیدى را در جنگ شهرها وارد معادله کند.

رژیم بعثى، در دى ماه ۱۳۶۵ براى چندمین بار جنگ شهرها را آغاز و حمله به مناطق مسکونى و غیر نظامى ایران را به وحشیانه ترین وجهى دنبال کرد که در پى آن، مدارس، دانشگاه ها، بیمارستان ها و … مورد حمله کور بمب و موشک قرار گرفتند و حتى اماکن مذهبى نیز مصون نماندند
زلزله

عکس العمل سازمان هاى بین المللى و توافق ۱۲ ژوئن

پس از این اقدام ایران (مقابله به مثل)، دبیر کل وقت سازمان ملل متحد در پیامى از دولت هاى ایران و عراق درخواست کرد تا از حمله به مناطق مسکونى در خاک یکدیگر خوددارى کنند.

ایران براى سیاست خود مبنى بر خود دارى از گسترش جنگ در مناطق غیر نظامى و براى رعایت حقوق انسان دوستانه، به تقاضاى دبیر کل وقت پاسخ مثبت داد و رژیم عراق نیز بر اثر فشار افکار عمومى جهان در ظاهر موافقت خود را اعلام کرد و بدین ترتیب توافق «۱۲ژوئن» ۱۹۸۴ م (۲۳خرداد ۱۳۶۳) شکل گرفت. به دنبال این توافق بنابر تقاضاى دبیر کل شوراى امنیت سازمان ملل قرار شد تا هیأت هاى ناظر آن سازمان براى نظارت بر اجراى مفاد این توافق در تهران و بغداد مستقر شوند. اما پس از مدتى، رژیم عراق با استناد به دلایل غیر معقول بارها توافق ۱۲ ژوئن را نادیده گرفت.

سازمان ملل متحد پس از اطلاع از این اقدام، هیأت ناظر خود مستقر در تهران را به بازدید از مناطق مورد حمله فرستاد و او نیز در گزارش خود به شوراى امنیت این موارد را مورد تأیید قرار داد.

اما رژیم عراق براى انحراف افکار عمومى و کاستن از فشارهاى بین المللى به دروغ مدعى حمله هاى مشابه ایران به مناطق مسکونى آن کشور شد.

عراق، سیاست غیر انسانى حمله به مناطق مسکونى را به منظور وادار ساختن ایران به قبول شرایط تحمیلى آن کشور، همواره تکرار کرد.

رژیم بعثى، در دى ماه ۱۳۶۵ براى چندمین بار جنگ شهرها را آغاز و حمله به مناطق مسکونى و غیر نظامى ایران را به وحشیانه ترین وجهى دنبال کرد که در پى آن، مدارس، دانشگاه ها، بیمارستان ها و … مورد حمله کور بمب و موشک قرار گرفتند و حتى اماکن مذهبى نیز مصون نماندند.

آخرین و حساس ترین جنگ شهرها، حمله موشکى عراق به تهران و شهرهاى مرکزى ایران بود. در این اقدام از تاریخ دهم اسفندماه سال ۱۳۶۶ موشکباران تهران آغاز شد و تا ۱۱ اردیبهشت ۱۳۶۷ ادامه یافت.

در این مدت عراق متجاوز از ۱۷۰ موشک میانبرد استفاده کرد و تلفات جانى و آسیب هاى مالى زیادى را وارد کرد. در این مرحله نیز، ایران بار دیگر براى توقف حمله هاى عراق به اقدام متقابل روى آورد و از موشک هاى میانبرد برضد آن کشور استفاده کرد.

ویرانی

مقابله به مثل یا اصل تقابل در تاریخ جنگ همواره یکى از عوامل مؤثر بوده که دشمن را از حمله به مناطق مسکونى و مردم غیر نظامى بازداشته است. با وجود این ایران همواره خواستار اقدام بین المللى براى توقف حمله به مناطق مسکونى بود و در همه مراحل جنگ شهرها، بارها در مجامع بین المللى و همچنین در مراسم نماز جمعه تهران، اعلام کرد که از حمله به شهرهاى عراق به عنوان عمل متقابل اکراه داشته و از هرگونه تلاشى براى اجراى توافق ۱۲ ژوئن حمایت مى کند و در صورت خوددارى عراق از انجام آن، از اقدام متقابل خوددارى خواهد کرد.

البته عراق براى پایان دادن به جنگ شهرها، شروطى را مطرح کرد که بسیار نامربوط و متزلزل بودند و راه از سرگیرى آن را براى خود باز مى گذاشت.

در شرایط پیشنهادى عراق براى پایان دادن به حمله ها، مسأله بمباران شهرها به همه جنگ مرتبط شده و هیچ گونه تمایزى بین این گونه اعمال غیر قانونى و انسانى با اقدام دفاع مشروع در جبهه هاى نبرد، مشاهده نمى شد.

حمیرا حیدریان

روزنامه ایران

تنظیم برای تبیان: حسین رحمانی

درباره ی مدیریت

مطلب پیشنهادی

آلبوم تصاویر خرمشهر – سیصد تصویر

آلبوم تصاویر خرمشهر  – سیصد تصویر ( کلیک کنید)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *