تیتر خبرها
خانه / بخش 1) مطالب از مسئول سایت تسخیر / 1)2) مقالات مسئول سایت تسخیر / بررسی راهبردهای پنجاه سال برنامه‌ریزی در« ایران» « ۱۳۷۷-۱۳۲۷» ( بخش دوم )

بررسی راهبردهای پنجاه سال برنامه‌ریزی در« ایران» « ۱۳۷۷-۱۳۲۷» ( بخش دوم )

دلیل این تجدیدنظر دو مطلب اساسی بود :

۱ـ رشد درآمد نفتی ایران در سال ۷۰ به دلیل حمله عراق به کویت

۲ـ وامهای خارجی که در اختیار ایران قرار گرفت

در هر صورت در استراتژی و راهبرد پیش‌بینی شده در برنامه تجدیدنظر صورت پذیرفت و در سیاست استقلال اقتصادی با استفاده از ظرفیت داخلی تجدیدنظر شد و به جای مستقل شدن از صادرات نفت و در این جهت گام زدن به استقراض وام از خارج روی آورده شد (شاید شرایط جهانی در آن مقطع و محکوم شدن عراق و متجاوز شناخته شدن این کشور و حق به جانب ایران دادن در آن مقطع در این موضوع بی‌تأثیر نبوده است.) و توجه به رشد صادرات بخصوص نوع صنعتی آن گسترش یافت.اگرچه نمی‌توان اثر سرمایه‌گذاریهای زیادی را که در ساخت صنایع سنگین و یا تکمیل آن و نیز سایر زیربناها انجام شده است، فراموش نمود . در کل تأثیرات عظیمی این جریان از جهت صرفه‌جویی ارزی و بی‌نیازی از واردات کالا در اقتصاد کشور گذاشت و با توجه به بازدهی میان‌مدّت و بلندمدّت این نوع سرمایه‌گذاریها که در برنامه دوّم و حتّی بعد از آن تأثیراتش مشخص خواهد شد به قطع نمی‌توان بیان نمود که به سیاست جانشین واردات کلاً کم‌توجهی شده است لکن می‌توان بیان داشت در کنار توجه خاص به جانشین سازی تولیدهای اساسی داخلی به جای واردات خارجی (مثل مواد پتروشیمی و فولاد و آلومینیوم و …) به توسعه صادرات نیز توجه ویژه‌ای شده است و بر خلاف برنامه ، رابطه گسترده‌تری با اقتصاد جهانی برقرار شده است و این رابطه بیشتر در جهت گرفتن وام و صادرات کالاهای داخلی و کم شدن نقش صادراتی مناطق آزاد بوده است و سرمایه‌گذاری خارجی نیز نتوانسته است نقش مهمّی در جذب سرمایه در کشور داشته باشد.

علیرغم مسائل فوق نرخ رشد متوسط تولید ناخالص ملّی در طی این برنامه (۲/۷% به قیمت ثابت سال اوّل برنامه که اندکی کمتر از هدف۱/۸% بوده است)  حدود ۹۰% موفقیت را نشان می‌دهد.

بخشهای نفت، آب و برق و کشاورزی بیشتر از پیش‌بینی تولید نموده‌اند و از بخشهای موفق بوده‌اند . لکن بخش صنعت ، با پیش‌بینی ۱۵ درصد تنها به ۳/۸% به طور متوسط دست یافته است . یعنی به حدود ۵۳% از پیش‌بینی دست یافته است.

دلیل آن را می‌توان چند چیز دانست :

۱ـ نبود راهبرد روشن برای توسعه صنعتی کشور

۲ـ حرکت به سوی آزادسازی اقتصادی

۳ـ شناور کردن نرخ ارز

۴ـ تسهیل بی‌رویه ورود کالاهای خارجی

ـ نسبت سرمایه‌گذاری به تولید ناخالص داخلی که قرار بود به طور متوسط سالانه ۷/۱۹% رشد کند در چهار سال اول فقط ۶/۱۰% رشد یافت.

ـ مصرف پیش‌بینی شده بود که قرار بود با نرخ ۶/۴% رشد کند ، با نرخ ۵/۹% رشد نمود۱*.

ـ کنترل کسر بودجه از اهداف برنامه بود که کسری بودجه دولت از ۵۱% در سال ۱۳۶۷ به ۷/۶%  در سال۱۳۷۱ کاهش یافت.  اگرچه با گسترده شدن بدهی شرکتهای دولتی به سیستم بانکی این کسری به شکل دیگری وجود پیدا نمود.

ـ رشد مالیاتها در حدود ۹۰-۸۰ % برنامه محقق شده است.

ـ رشد متوسط نقدینگی در حدود ۲۵% بوده است که با اهداف برنامه همخوانی ندارد.

ـ رشد تورم قرار بود کاهش یابد که موفقیت چندانی در این رابطه حاصل نشد.

ـ رشد اشتغال در سالهای اوّلیّه برنامه متناسب با اهداف برنامه بود لکن در سالهای آخر برنامه بالعکس شد. لکن در مجموع نرخ بیکاری از ۵/۱۴ به ۴/۱۱% کاهش یافت.

ـ واردات بر خلاف برنامه به شدّت افزایش یافت . در سال ۱۳۷۰ معادل ۸/۲۷ میلیارد دلار و در سال ۱۳۷۱ معادل ۲۹ میلیارد دلار شد و برای تأمین ارز لازم، از وام خارجی و یوزانس استفاده شد.

ـ سررسیدهای دو ساله یوزانس موجب شد آثار بازپرداخت اصل و فرع این نوع از بدهیها بر سیاستگذاری‌های اقتصاد ملّی تحمیل گردد که با مذاکراتی که انجام شد سررسید بازپرداخت بخش وسیعی از این وام‌ها  به تعویق افتاد.

در کل واردات گسترده نه تنها در جهت اهداف برنامه و حمایت از راهبرد جانشین واردات نبود بلکه سیاست توسعه صادرات نیز به گونه‌ای هدایت نشد که اهداف مورد نظر برنامه را تأمین کند.

صادرات غیرنفتی گرچه نتوانست به اهداف برنامه برسد که معادل ۸/۱۷ میلیارد دلار بود برسد امّا به ۷/۱۱ میلیارد دلار رسیدو در کل  روند بسیار مناسبی را پیمود.

رشد صنعت نیز به پیش‌بینی مورد نظر نرسید (۱/۹% به جای ۲/۱۴%) لکن سهم آن در تولید ناخالص داخلی از ۱۰درصد در سال ۱۳۶۸ به ۱۵درصد در سال  ۱۳۷۲رسید۱* و میزان صادرات صنعتی نیز طی همین مدّت از ۷۶ میلیون دلار به ۴۸۰ میلیون دلار افزایش یافت که نیمی از صادرات پیش‌بینی شده است.

در کل برنامه اوّل موفقیت‌های چشمگیری در رشد درآمد ملّی و سایر متغیرهای اقتصادی نشان می‌دهد امّا این برنامه در پایان بعضی از مشکلات را نتوانست حل نماید و یک سری مسائل را نیز تشدید نمود که در زیر به آن اشاره می‌شود:

۱ـ رشد نامتعادل و خارج از برنامه‌های مصوب

۲ـ  رشد تورّم که در پایان برنامه ۶/۲۸% برآورد شده است

۳ـ عدم تعادلهای اقتصادی : این عدم تعادلها به صورت زیر بروز نمود :

– پایین بودن نسبت سرمایه‌گذاریها ،

– وابستگی شدید به درآمدهای ارزی حاصل از فروش نفت،

–  اتکاء شدید بودجه دولت به درآمد نفت،

–  تراکم بدهی‌های دولت به سیستم بانکی،

–  پایین بودن سهم مالیات‌ها در تأمین مخارج عمومی،

–  اتکاء شدید صنعت به واردات ماشین‌آلات، قطعات و مواد اوّلیّه و واسطه‌ای،

–  پیدا شدن بدهی کلان خارجی،

–  افزایش شدید حجم پول،

–  ناتوانی سیستم بانکی در تأمین نیازهای اعتباری جامعه،

–  فرسودگی ماشین‌آلات،

– کمبود قدرت خرید مصرف‌کنندگان

– کمبود تأسیسات و تسهیلات زیربنایی۱*

طیّ برنامه اول تحوّلات مهمّ زیر نیز  اتّفاق افتاده است۲* :

ـ رشد تولید ناخالص ملّی (با قیمت ثابت سال ۶۱)             از ۹۵۱۵ریال به ۱۳۲۸۰ میلیارد ریال

– تشکیل سرمایه ثابت (با قیمت ثابت سال ۶۱)                  از  ۱۲۱۷ به ۲۲۰۶ میلیارد ریال

– نسبت تشکیل سرمایه به تولید ناخالص                  از  ۸/ ۱۲ درصد به ۶/۱۶درصد

– صادرات کل کشور                                                     از  ۰۸۱/۱۳ به ۴۳۴/۱۹ میلیارد دلار

–  صادرات غیرنفتی                                                              از ۰۴۳/۱ به ۸۲۴/۴ میلیارد دلار

– نسبت صادرات نفتی به صادرات کل                    از      ۹/۷ به ۸/۲۴

– رشد متوسط سالیانه صادرات غیرنفتی                                ۷/۲۰     در صد

– اشتغال کل کشور                                                         از    ۸/۱۱ به ۹/۱۴ میلیون نفر

– نسبت صادرات صنعتی به صادرات غیرنفتی                  از  ۷/۱۱ به ۵/۲۷

طرحهای صنعتی راه‌اندازی شده نیز در طی برنامه به صورت زیر بوده است:

در کل صنایع ۴۸۲۹ واحد با اشتغال ایجاد شده در حدود ۶۵۰/۱۵۷ نفر راه‌اندازی شده است. که در بخشهای مختلف به صورت زیر بوده است:

ـ ریخته‌گری                             ۱۲۴      واحد                      ۶۸۱/۳ نفر

ـ ماشین‌سازی و تجهیزات            ۳۲۸      واحد                      ۵۳۰/۱۰

ـ خودرو نیروی محرکه                    ۷۹      واحد                    ۰۸۶/۴

ـ برق و الکترونیک                       ۱۹۳      واحد                     ۹۳۳/۱۱

ـ کانی غیرفلزی                       ۱۹۰۵      واحد                        ۱۵۴/۳۲

ـ نساجی و چرم                        ۴۹۷      واحد                     ۷۲۳/۴۹

ـ غذایی و دارویی                       ۷۵۴      واحد                     ۳۱۳/۱۵

ـ فلزی                                  ۳۲۰       واحد                      ۱۰۶۸۰

ـ شیمیایی                                   ۳۹۸ واحد                      ۱۱۸۱۰

در هر صورت به کار افتادن صنایع کوچک و بزرگ بخصوص فولاد مبارکه، پتروشیمی بندر امام و پتروشیمی اراک و … توانست به سیاست جانشین واردات تا حد بالایی جامه عمل بپوشاند و نقش مهم صرفه‌جویی در نیاز ارزی را بازی نماید.

برنامه دوّم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی

(۱۳۷۸-۱۳۷۴)

این برنامه بر هدف کلّی تأمین رشد و توسعه پایدار اقتصادی ـ اجتماعی و فرهنگی کشور از طریق اتکاء هر چه بیشتر به نقاط قوت درونی نظام اقتصادی و ایجاد مکانیزمهای تقویت بنیه‌های داخلی به جای تأکید بر رشد القایی توسط درآمد حاصل از صادرات نفت از طریق مکانیزمهای بازار، گسترش رقابت سازنده و جلوگیری از انحصارگرایی و … تأکید داشت و به راهبرد رشد و توسعه پایدار اقتصادی با محوریت بخش کشاورزی توجه ویژه داشت.

و به پایان برنامه طرحهای نیمه‌تمام باقیمانده از برنامه اول که ارقام کلانی بود توجه خاص نمود و به نکات زیر تأکید داشت۱*:

۱ـ بهره‌برداری بهینه از ظرفیتهای موجود در کلیه زمینه‌ها

۲ـ عنایت ویژه به صنایع تبدیلی و وابسته به بخش کشاورزی

۳ـ تأکید بر تکمیل خطوط و زنجیره‌های تولیدی، صنعتی

۴ـ تنظیم حرکت و برنامه بخشهای مختلف اقتصادی اعم از آب، صنعت، انرژی، حمل و نقل، بازرگانی و بانکها در جهت تقویت بخش کشاورزی.

۵ـ تأکید بر ساخت و تولید داخلی در کلیه زمینه‌ها  و مشروط بودن هر نوع قرارداد با خارج به عدم امکان ساخت در داخل و به صورت مشارکت

۶ـ تلاش در جهت کاهش وابستگی اقتصاد کشور به درآمدهای حاصل از نفت و توسعه بیش از پیش صادرات غیرنفتی

۷- تقویت بنیه دفاعی درحدّ نیاز درچارچوب سیاستها و تدابیرفرماندهی معظّم کلّ قوا

در حقیقت برنامه دوم با همان اهداف برنامه اول نوشته شده است لکن تأکید بسیار زیادی در این برنامه بر محوریت بخش کشاورزی شده است و به علت موفقیت نسبتاً خوب در بازسازی مناطق جنگی آسیب‌دیده، این موضوع در برنامه دوم به شدت کم‌رنگ شده است.

در زمینه صنعتی تأکید بیشتر بر روی افزایش تولید صنعتی از طریق بهره‌برداری اقتصادی از ظرفیت‌‌های موجود و بهبود تکنولوژی مورد استفاده در صنایع است.

و بر ایجاد و توسعه صنایعی تأکید شده است که دارای این امکان باشند که حلقه مفقود بین صنایع متوسط و بزرگ را تکمیل نمایند و موجب ارتباط پایدار بین صنایع گردند.

در این برنامه با آغاز سال ۱۳۷۶ و با رکود اقتصادی در سایر کشورها و کاهش قیمت نفت دولت با فشارهای عظیم اقتصادی در حالی مواجه شد و موجب گردید بسیاری از طرحهای عمرانی نیمه‌تمام رها گردد و ادامه توسعه دچار خلل و توقف گردد و این در حالی است که در این سال ۸۵۰۰ طرح با پیشرفت فیزیکی بالای ۲۰% در کشور وجود داشته است که پیش‌بینی می‌شده است ۰۰۰/۳۰۷ نفر را به کار مشغول خواهد نمود، که از این تعداد ۴۱۵۴ فقره بالای ۴۰% بوده است۱*.

اهداف کمی این برنامه

۱ـ رشد تولید ناخالص داخلی به قیممت ثابت ۶۱ طی دوره سالیانه ۱/۵درصد

۲ـ رشد تولید ناخالص از ۷۶۶/۱۳ میلیارد ریال به ۶۳۵/۱۷ میلیارد ریال به قیمت ثابت در سال پایان

۳ـ رشد تولید سرانه به ۰۰۰/۲۵۶ ریال

۴ـ سرمایه‌گذاری از ۲۶۶/۲ ریال به ۰۵۵/۳ میلیارد ریال

۵ـ مصرف خصوصی با رشد سالیانه ۴% افزایش می‌یابد.

۶ـ مصرف خصوصی از ۲۸۷/۹ به ۱۱۲/۱۱۳ میلیارد ریال (ثابت) افزایش می‌یابد.

۷ـ مصرف سرانه از ۰۰۰/۱۵۱ ریال به ۰۰۰/۱۶۴ ریال

در کل با توجه به عدم اتمام برنامه و کاهش بسیار شدید درآمد نفت درباره نتایج این برنامه نمی‌توان صحبت نمود لکن می‌توان پیش‌بینی کرد با توجه به شرایط به وجود آمده این برنامه به بسیاری از اهداف خود دسترسی نمی‌تواند پیدا نماید.

لکن این موضوع را نمی‌توان نادیده گرفت که در طی سه سال اول برنامه (۷۳-۷۵) و قبل از کاهش درآمد نفت این برنامه دارای موفقیت‌های بزرگی در رسیدن به اهداف خود که بیشتر تکمیل طرحهای نیمه‌تمام بوده است رسیده است.

به طور مثال در زمینه صنعت ۷۳۴/۴ فقره طرح تکمیل شده است که تقریباً معادل کل طرحهای راه‌اندازی شده در طی برنامه اول می‌باشد. اگرچه تعداد اشتغال ایجاد شده آن معادل ۵۰% کل اشتغال ایجاد نموده آن طی برنامه اول است.

نتیجه

طی پنجاه سال برنامه‌ریزی در ایران راهبردهای توسعه‌ای مختلفی برنامه‌ریزی و عمل شده است.

ـ برنامه‌های اوّل و دوّم و سوّم به دنبال گسترش بخش کشاورزی بوده‌اند.

ـ برنامه چهارم و پنجم با تغییر در راهبرد توسعه‌ای صنعت را مبنا قرار می‌دهد و راهبرد جانشین واردات را برمی‌گزینند.

ـ در برنامه پنجم در عمل و در تجدیدنظر اعمال شده ، این سیاست به زیر سؤال می‌رود و به گسترش واردات و نیز گسترش صنایع سنگین دولتی می‌پردازند.

– برنامه ششم نیز به دنبال همین جریان است که انقلاب صورت می‌پذیرد.

– در برنامه تکامل جمهوری اسلامی و برنامه اول اجرا نشده ، برنامه‌ریزان بیشتر به دنبال استقلال و عدم وابستگی کشورند و نفت را نیز وسیله‌ای در این جهت طرح می‌نمایند که شرایط جنگ و انقلاب موجب عدم اجرای این دو برنامه می‌گردد.

·       در برنامه اول اجرا شده نوعی خاص از راهبرد جانشین واردات و بیشتر در جهت صرفه‌جویی ارزی و کاهش وابستگی به نفت در نظر گرفته می‌شود و در عمل علیرغم پی‌گیری همین سیاست توجهی خاص به تسریع در این هدف صورت می‌پذیرد و موجب می‌شود وامهای کلانی از خارج استقراض گردد تا روند گسترش صنایع مادر (پتروشیمی و فولاد و …) با سرعت بیشتری جلو برود و به تقاضای نهفته از دوران جنگ نیز تا حدودی پاسخ داده شود. که این جریان به گسترش طرحهای جدید و عدم استفاده کارآ از کلیه طرحها منجر می‌شود ( در نتیجه هزینه فرصت از دست رفته  این طرحها بسیار بالاست . اگرچه در بلندمدّت در صورت اتمام طرحها صنایع ایجاد شده نقش مهمی را در  جانشین سازی تولید داخلی با کالاهای وارداتی خارجی بازی خواهد نمود.)

در طی کلیه برنامه‌های اجرا شده در طی این مدت دو منبع مهم جهت تأمین اعتبار طرحها و در کل برنامه‌ریزی وجود د اشته است:

۱  ـ نفت

۲ ـ استقراض از خارج

لکن در بعد از انقلاب و در برنامه اوّل تا حدّی در سیاست راهبردی اعلام شده موفق بوده‌اند به صورتی که با وجود رشد جمعیت (دو برابر شدن نسبت به قبل از انقلاب) و کاهش قیمت اسمی درآمد نفت (کاهش واقعی درآمد نفت بسیار زیاد است) و پایین بودن درآمد واقعی سرانه ، صرفاً به دلیل به راه افتادن طرحهای سازنده کالاهای جانشین کالاهای وارداتی (مانند پتروشیمی، فولاد، …) نیاز ارزی کمتری به درآمد نفت وجود داشته است (به صورت نسبی و با توجه به کاهش ارزش دلار)

نتیجه پنجاه سال برنامه‌ریزی در ایران «اگرچه آن را به دو دوران مستقل تقسیم‌‌بندی نمود و لکن به دلیل تداوم بسیاری از جریانات قبل از انقلاب در دهساله اول بعد از انقلاب و عدم امکان تغییر جدی در روند گذشته این امر به سادگی امکان‌پذیر نیست»

تشکیل (و یا بهتر است بیان شود تبدیل) یک اقتصاد نیمه‌معیشتی باقی مانده از مدرنیزاسیون تحمیلی (در جهت منافع انگلیس) ابتدائاً به یک اقتصاد نفتی تک‌محصولی وابسته به واردات با کشاورزی شدیداً وابسته و صنعت مونتاژی تا پایان دوران پهلوی و سپس تداوم آن تا ده سال بعد بوده است و در دهسال پایانی آن سیاست استقلال اقتصادی و بازسازی ظرفیت‌های تخریب شده در جنگ همراه با تکمیل پروژه‌های طرح‌ریزی شده در دوران دهساله رکود برنامه‌ریزی (۶۷-۱۳۵۷) بوده است و در همین دهساله آخر نیز جهت تسریع در توسعه اقتصادی تغییر و تبدیل‌های فراوانی در راهبرد توسعه‌ای کشور صورت پذیرفته است.

اگرچه می‌توان مشخصه دو برنامه آخر را موفقیت نسبی در سیاست‌های اعلام شده که ترکیبی از راهبردهای گوناگون بخصوص (جانشین واردات) دانست و علیرغم این هنوز بعد از پنجاه سال برنامه‌ریزی (۳۰ سال قبل از  انقلاب و حدود ده سال بعد از انقلاب) نفت نقش اساسی در برنامه‌ریزی و اقتصاد کشور دارد.

نقش نفت از اولین برنامه قبل از انقلاب دائماً در حال افزایش بوده است و این تا پایان دوران نظام گذشته صادق است. لکن طی دو برنامه به دلیل کاهش درآمد نفت نقش کمتری درآمد نفتی در برنامه داشته است و موجب شده است طرحهای پیش‌بینی شده در برنامه دوم با تأخیر به منصه عمل برسد و موجبات عدم اجرای اهداف برنامه گردد.

روش بخش کشاورزی بر اساس پیش‌بینی‌های انجام شده به طور نسبی شاید بزرگترین موفقیت برنامه‌های بعد از انقلاب بوده است.

منابع و مآخذ :

۱ـ مجموعه قوانین برنامه‌های عمرانی کشور انتشارات سازمان برنامه

۲ـ بررسی تحولات صنعتی و تکنولوژیک کشور وزارت امور اقتصادی و دارایی

۳ـ گزارش دومین برنامه توسعه کشور تهران ۱۳۴۴

۴ـ عملکرد برنامه دوم عمرانی کشور سازمان برنامه ۱۳۳۹

۵ـ نگاهی به صنعت و ملی کردن صنعت (صنایع) در ایران ۱۳۶۰

۶ـ «منظومه سیاستگذاری در برنامه‌ریزی توسعه» مقاله، اطلاعات سیاسی اقتصادی ۵۴/۵۳، دکتر ناصر خادم آدم

۷ـ «درآمدی بر برنامه‌ریزی اقتصادی با نگاهی به وضع ایران» و (ک) توفیق ۱۳۵۹

۸ـ اقتصاد ایران، جولیای باریر، مؤسسه حسابرسی سازمان صنایع ملی و سازمان برنامه

۹ـ ایران اسلامی در برابر صهیونیسم، چهل سال مبارزه ملت ایران … دکتر سید جلال‌الدین مدنی، سروش

۱۰ـ تاریخ معاصر ایران (از تأسیس سلسله پهلوی، کودتای ۲۸ مرداد) پیتراوری، ترجمه محمود سیفی انتشارات عطایی

۱۱ـ روند سلطه‌گری، استفن آبروز، ترجمه احمد تابنده چاپخش تهران ۱۳۶۳

۱۲ـ الگویی برای توسعه اقتصادی ایران دکتر ابراهیم رزاقی، انتشارات نی

۱۳ـ «تجارت بین‌الملل،‌ استراتژی بازرگانی و توسعه اقتصادی» احمداخوی مرکز مطالعات و پژوهشهای بازرگانی

۱۴ـ سهم و نقش برنامه‌های عمرانی در شکل‌گیری و رشد صنایع کشور محسن نظری اطلاعات اقتصادی- سیاسی شماره ۳۷

۱۵ـ تاریخ معاصر ایران (از کودتای ۲۸ مرداد تا اصلاحات ارضی) پیترآوری، محمد رفیعی، انتشارات عطایی.

۱۶ـ گزارش عملکرد برنامه هفت ساله دوم ۱۳۴۳ (جدول پیوست) سازمان برنامه

۱۷ـ گزارش عملکرد برنامه هفت ساله دوم ۱۳۳۸ سازمان برنامه

۱۸ـ سنجش پیشرفت و عملکرد برنامه هفت ساله دوم ایران ۱۳۳۸ سازمان برنامه و مدیریت/ امور اقتصادی

۱۹ـ اقتصاد ایران، دکتر ابراهیم رزاقی، انتشارات نی

۲۰ـ مجموعه آمار نفت و گاز (۸۰-۱۹۶۱) بانک مرکزی ایران اداره آمار اقتصادی

۲۱ـ صنعت نفت ایران، بیست سال پس از ملی شدن

۲۲ـ بانک مرکزی و تجربیات پولی ایران، هوشنگ شجری، ۱۳۵۱، مرکز نشر سپهر

۲۳ـ ترازنامه بانک مرکزی، سال ۱۳۴۱، صفحه ۴۰

۲۴ـ سرمایه‌های فیزیکی خارجی و روش جذب آن وزارت اقتصاد و دارایی

۲۵ـ مروری بر دومین برنامه هفت ساله ایران ۱۳۳۹، سازمان برنامه

۲۶ـ صنایع در توسعه اقتصادی ایران، جمشید صداقت کیش، تهران، سازمان چاپ خوشه ۱۳۵۳

۲۷ـ درآمدهای نفتی و صنعتی شدن کشورهای خاورمیانه، ترجمه پیروز، الف، نشر تندر، ۱۳۵۹

۲۸ـ جنگ قدرت‌ها در ایران، باری روبین، ترجمه محمود شرفی، انتشارات آشتیانی، ۱۳۶۳

۲۹ـ گزارش سالانه و ترازنامه بانک مرکزی ایران، ، تهران، سال ۱۳۴۴

۳۰ـ ترازنامه بانک مرکزی ایران، سال ۱۳۴۱

۳۱ـ گزارش مقدماتی برنامه عمرانی سوم ایران سازمان برنامه، امور اقتصادی (مهر ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۶) تهران

۳۲ـ روند شکل‌گیری نظام برنامه‌ریزی کشور، دفتر برنامه‌ریزی منطقه‌ای سازمان برنامه و بودجه

۳۳ـ گزارش عملکرد برنامه سوم عمرانی ایران، سازمان برنامه و بودجه

۳۴ـ بیان آماری تحولات اقتصادی و اجتماعی ایران،‌ مرکز آمار ایران

۳۵ـ برنامه عمرانی چهارم، سازمان برنامه و بودجه

۳۶ـ مجله تحقیقات اقتصادی دانشگاه تهران، دانشکده اقتصاد ۱۳۶۸، مقاله پویایی‌شناسی؟ دکتر جعفر عبادی

۳۷ـ مقدمه‌ای با جامعه‌شناسی توسعه روستایی، دکتر مصطفی ازکیا

۳۸ـ تحولات اجتماعی در روستاهای ایران، دکتر عبدالعلی لهسایی‌زاده، انتشارات نوید شیراز

۳۹ـ تحولات سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی، نادر مهرگان، اطلاعات اقتصادی سیاسی شماره ۶۲ و ۶۱

۴۰ـ الگوی توسعه اقتصادی ایران قبل و بعد از انقلاب دکتر ابراهیم رزاقی اطلاعات اقتصادی سیاسی شماره ۲۶

۴۱ـ موانع توسعه اقتصادی ایران مقایسه با ژاپن، دکتر امیرباقر مدنی، انتشارات شهرآب ۱۳۷۴

۴۲ـ بررسی تاریخی و اجمالی از بکارگیری سیاست جانشینی واردات در ایران مرتضی قره باغیان، مجموعه اولین سمینار بازسازی، دانشگاه تربیت مدرس

۴۳ـ مجموعه اطلاعات شاخصهای اقتصادی شماره ۲، معاونت امور اقتصادی، دفتر اقتصاد کلان برنامه و بودجه

۴۴ـ تنگناهای آموزش تکنولوژی در ایران، احمد مؤمنی، دکتر فریده آل‌آقا وزارت صنایع سنگین، معاونت آموزش و تحقیق

۴۵ـ برنامه عمرانی پنجم کشور برنامه و بودجه

* G.B. Baldwin planning and Development in Iran Baltimor john Hophing press 1961

IRAN : Econmic Development under Dualistic Condition` jahangir Amoozegar and M.Fekrat. the university of Center for Middle East studies chicago press 1971

۴۸ـ ، گزارش سالیانه بانک مرکزی ایران ۱۳۵۱

۴۹ـ صنایع در برنامه سوم و چهارم، سازمان برنامه و بودجه، معاونت برنامه‌ریزی و ارزشیابی، دفتر امور زیربنایی، ۱۳۶۱

۵۰ـ گزارش اقتصادی و ترازنامه سال ۱۳۵۶ بانک مرکزی ایران

Economic Adjustment in oil based Economies Ahmad jazayeri.p. 36

۵۲ـ «دیکتاتوری و توسعه» فردهالیدی، مؤسسه امیرکبیر، ۱۳۵۸

۵۳ـ شرکتهای چندملیتی در صنایع ایران، کتاب آگاه، ۱۳۶۰، فرهاد ؟ جلد۱

۵۴ ـ قانون بودجه سال ۵۶ برنامه و بودجه

۵۵ـ گزارش برنامه پنجم عمرانی (تجدیدنظرشده) سازمان برنامه و بودجه، مرداد ۵۳

۵۶ـخلاصه برنامه عمرانی پنجم ۵۶-۱۳۵۲

IRAN’S 5th Development plan 1973-78 Revised, A Summary   سازمان برنامه و بودجه

۵۸ـ ؟ و خطوط کلی برنامه ششم عمرانی، معاونت برنامه‌ریزی، سازمان برنامه و بودجه، ۱۳۵۵

۵۹ـ برنامه عمرانی سوم، سازمان برنامه و بودجه

۶۰ـ گزارش سالانه و ترازنامه سال ۱۳۴۷، بانک مرکزی ایران، تهران، ۱۳۴۷

درباره ی مدیریت

مطلب پیشنهادی

شهید دکتر مصطفی چمران قهرمان بزرگ نجات کردستان و مردم مظلوم آن از دست مزدوران آمریکا و صهیویسم

کردستان، گروهکهای ضد انقلاب و پیام تاریخی امام در مرداد پنجاه و هشت – قسمت دوم – سید محمد هاشم پوریزدانپرست

کردستان، گروهکهای ضد انقلاب و  پیام تاریخی امام  در مرداد پنجاه و هشت – قسمت …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *